De Apologeet

III. Betekenis en doel

Laten we nu de aandacht richten op enkele belangrijke thema’s in het denken van Aquino om te ontdekken hoe hij een wereldbeeld construeerde waarin het bovennatuurlijke en natuurlijke met elkaar geïntegreerd waren.

Een geordende wereld

Aangezien de studie van de ‘Wetenschap‘ (d.w.z. de Christelijke Religie) vaak belemmerd is geweest doordat onder meer, studenten ‘niet onderwezen worden volgende de ordening van het onderwerp‘ (Summa Theologica, Proloog), streeft Aquino ernaar om ‘met Gods hulp, zo kort en duidelijk als het onderwerp maar toestaat uiteen te zetten wat onder de Heilige Wetenschap resorteert‘. En inderdaad, voor Aquino en de scholastici was de wereld een geordende. De Summa Theologica, het belangrijkste en omvangrijkste werk van Aquino, weerspiegelt deze ordelijke intepretatie. De Summa is niet een gesloten systeem zoals we dat tegenwoordig zouden verwachten tegen te komen in een filosofisch werk. Conform aan de gedachte dat kennis ook uit goddelijke openbaring voort kan komen, baseert de Summa zich op inductieve- en deductieve kennis, filosofische axioma’s én openbaring. [1] Net als andere Summa’s uit die tijd is de Summa Theologica een ‘uitgebreide uiteenzetting van intellectuele zaken op een geordende en overzichtelijke manier.‘ [2] Het behandelt een grote variëteit aan onderwerpen en is opgedeeld in drie delen waarvan het laatste nog niet klaar was toen Aquino overleed. We zouden kunnen zeggen dat de Summa Theologica niet alleen een beschrijving van een geordende wereld oplevert, maar ook in zijn vorm die ordening uitstraalt. [3]

De dubbele werking van betekenis en doel

We moeten nu de volgende vraag stellen: hoe krijgen we orde? Er is geen orde zonder betekenis. Dus hoe kennen we betekenis toe aan de wereld? Kan dit gedaan worden zonder een oerprincipe, een absolute bron van waarheid en betekenis? Onze ‘huidige gefragmenteerde‘ [4] wereld lijkt aan te geven dat dit niet mogelijk is. Voor Aquino was het duidelijk dat betekenis alleen afgeleid kon worden net zo goed als alle onderdelen van onze realiteit weer terugverwijzen naar God. Daarom is het zowel mogelijk als noodzakelijk dat er zoiets is als openbaring: ‘Het was noodzakelijk voor de redding van de mens dat er, naast de filosofische wetenschap opgebouwd door de menselijke rede, een kennis zou zijn die geopenbaard is door God.‘ (I, 1, 1) [5]. Het is in deze openbaring dat mensen het doel vinden waarvoor ze bestaan: ‘… het doel moet eerst gekend zijn door mensen die hun gedachten en handelingen naar dat doel willen richten‘ (I, 1, 1). Aquino gebruikt de noodzaak van openbaring niet als een excuus op de vraag naar Gods bestaan uit de weg te gaan. In het derde artikel van de tweede vraag bespreekt hij de beroemde Vijf Wegen voor het bestaan van God waarbij hij concludeert: ‘Daarom bestaat er een intelligent wezen door wie alle natuurlijke dingen naar hun doel gericht worden; en dit wezen noemen we God‘ (I, 2, 3).

Dit bregnt ons tot de bi-directionaliteit van betekenis en doel die in de Summa Theologica aanwezig is. Alle dingen ontlenen hun betekenis aan de Schepper die al deze dingen begiftigt met een doelmatigheid die weer op de Schepper gericht is. Kreeft gebruikt een circulair model van afgeleidheid en opgang dat ‘in God begint, Die is “in den beginne”. Vervolgens komt het tot de scheppingsdaad en een beschouwing van schepselen waarbij de mens, die als enige geschapen is naar Gods beeld, centraal staat. Vervolgens verschuift het naar de terugkeer van de mens naar God middels zijn leven van morele en godsdienstige keuze en mondt het uit in de weg of het middel om dat doel te bereiken: Christus en zijn Kerk.‘ [6] De overgang van Schepper tot de dingen zou beschouwd kunnen worden als de platonische benadering terwijl de overgang van de dingen terug naar God bezien kan worden als de Aristoteliaanse opgang naar de eerste beweger.

Aantekeningen

[1] Kreeft, “A Shorter Summa: The Essential Philosophical Passages of Saint Thomas Aquinas’ Summa Theologica,” 17.

[2] Davies, “Aquinas, an Introduction,” 4.

[3] As Kreeft says: ‘The structural outline of the Summa Theologiae is a mirror of the structural outline of reality. It begins in God, Who is “in the beginning”.’

[4] Kreeft, “A Shorter Summa: The Essential Philosophical Passages of Saint Thomas Aquinas’ Summa Theologica,” 16.

[5] Passages from the Summa Theologiae are taken from Kreeft’s Summa of the Summa, which is an annotated anthology of the most important philosophical passages in the Summa Theologiae. The translation used by Kreeft is that of The Fathers of the English Dominican Province, 1920. See: Thomas Aquinas, A Summa of the Summa, (San Francisco: Ignatius Press, 1990). The particular passage is referenced between brackets, for instance like “(I, 2, 3)”, where the Roman numeral refers to the first of the three books of the Summa Theologiae, the “2″ refers to the ‘Question’ (that which we call a chapter or an article) from which the passage is taken and the last number “3″ refers to the so-called article (which in reality is what we would call a question). Whenever the Summa Theologiae is quoted there will only be numbers between the brackets.

[6] Kreeft talks in this respect of an exit-redditus scheme, an exit and a return to God, see: Ibid., 18.

Gearchiveerd onder: artikel, cultuuranalyse, filosofie, geschiedenis, kerk, religie getagged: | aristotelianisme, Peter Kreeft, platonisme, Summa Theologica, Thomas van Aquino